Ortadoğu Gazetesi

I. DİL VE KÜLTÜRÜN TANIMI

Dr. Hüseyin Yeniçeri / 2015-01-18 12:27:33

 

Dil en kısa tanımıyla "iletişim düzeni"dir. Dil tanımları içinde bana en tutarlı gelen tanımı Prof. Dr. Zeynep Korkmaz yapmıştır: " Dil, bir milletin evreni kendisine göre seslendirmesi, kainatı ve hayatı kendisine göre adlandırması ve ona kendi damgasını vurmasıdır. Türkçede Arapçadan alıntı lisan, Farsçadan alıntı zeban ve Fransızcadan alıntı lange sözcükleri de vardır.

 

Kültür ise bir topluluğu millet düzeyine getiren ve bir milleti başkalarından ayıran değerler bütünüdür. Kültür sözcüğünün hem temel anlamı, hem de yan anlamları vardır. Kültür'ü temel ve yan anlamlarından ayırmak için "MİLLİ KÜLTÜR" sözünü kullanırız. Dilimize Fransızcadan giren bu sözcüğün aslı Latince culturadır. Arapçadan giren hars ve Türkçe karşılığı olarak üretilen ekin sözcükleri de vardır.

 

II. DİL-KÜLTÜR İLİŞKİSİ

 

a) Kültürün yapıcısı olarak dil:

 

Z. Korkmaz, "Dil bir kültür yaratıcısı olarak karşımıza çıkıyor." derken Muharrem Ergin dili bir "kap ve kalıp"  olarak niteler. Mehmet Kaplan, Ziya Gökalp de dilin kap ve kalıp niteliğinden söz eder. Toplumların değerlerini bir su olarak düşünürsek suyu hangi kaba, hangi kalıba korsanız onların biçimini alır. İşte bu biçimlendirme dilin kültürün yapıcısı olduğunu ortaya koyar. Yunus Emre nasıl ki "Ete, kemiğe büründüm. Yunus diye göründüm."  diyorsa toplumların değerleri de dille somutlaşır, kulağımıza gelir, gözümüze görünür. Ses olarak ve yazı olarak. Mehmet Kaplan'ın kütüphanelere dil müzeleri demesi bundandır. Yine yazı biçimine bürünmemiş değerlerin halk arasında sözlü olarak yaşadığını da Kültür ve Dil adlı eserinde Kaplan örneklendirir. Biri Sivas'tan, biri de Konya'dan: Her yanlış, bir nakış  ve Beşikten ötesi gurbet.

 

b) Kültürün aktarıcısı olarak dil:

 

Dili kültürün en önemli öğesi yapan bu aktarıcılık (nakil) özelliğidir. Dil; bir mekandan başka bir mekana, bir kuşaktan başka bir kuşağa dille aktarılır. Aktarıcılık sözle de yazıyla da gerçekleşir. Söz uçucu, unutulmaya eğilimli olduğu için aktarımda yazı önem kazanır. Aktarmada kullanılan yazının dilin seslerini tam karşılaması çok önemlidir. Dil, bütün kültür öğelerinin varlığını borçlu olduğu öğedir. Atalarımızın töreleri, sanatı, tarihi, inanç dünyası, dünyayı algılayışları, hayat felsefeleri, insana ve doğaya karşı tavırları hep dille bize ulaşmaktadır. Dil olmasa kimse anasının, babasının adını bile bilemez. Alp Er Tunga Sagusu olmasa Sakaları tanıyamazdık. Oğuz Destanı olmasa Hunları tanıyamazdık. Orhun Yazıtları olmasa Göktürklerden haberimiz olmazdı. Dil olmasa Kuran-ı Kerim'den haberimiz olmazdı. Dil olmasa "Atasından evvel ahıra koşmak, Atı alan Üsküdar'ı geçti, Halebi orda ise arşın burda, Erzurum ıraksa meydan yakın" deyimlerini öğrenemezdik. 

 

c) Kültüre kimliğini kazandırıcısı olarak dil:

 

Milli damgası en belirgin kültür öğesi dildir. W. Humboldt : "Bir milletin dili ruhudur, ruhu da dili" demektedir. Yine o "İnsanlar bu dünyada ana dillerinin  dünyayı kendilerine sunduğu biçimde yaşamaktadırlar." diyerek dilin kimlik oluşturmadaki görevine dikkat çekmiştir. Günümüz dilcilerinden Sapir ve Whore de kişilerin ve toplumların nesnelere ve olaylara değişik açılardan bakıp kavramaları yüzünden her dilin aynı gerçeği faklı yansıttığını söylemektedirler. Söz gelişi Araplar, suya bakarak mavi rengi seslendirirken Türkler, göğe bakarak maviyi adlandırmışlardır. "Gök gözlü" demek mavi gözlü demektir. Mavileşmek yerine de göğermek eylemi türetilmiştir. Demek ki ayrı toplumların dünyaları da ayrıdır. Ve dil ayrı yaşama düzeni olan toplumların bakış açılarına uymaktadır. Dolaysıyla dil, bir tür kimliği yansıtan bu yaşama düzeninin de bir parçasıdır. Bu yüzden bir dili konuşan insan, o dili konuşan toplumun  bir parçası olur. Yani kimliği dili ile ortaya çıkar. F. Bacon bu durumu aklı yöneten şeyin dilin kendisi olduğu biçiminde dile getirir. 

 

Farklı dillerin doğuşu, farklı kimliklerin ortaya çıkışı konusu üzerinde de dilciler durmuşlardır. W. Whorf'un dil-dünya görüşü üzerine söyledikleri bu konuda ilgi çekicidir: Her yaşama düzeninde yer alan anadil içinde belli bir dünyacık, bir mikro-kozmos bulunmaktadır. Dilde gizlenen bu dünyacık dış dünyanın küçük bir modelidir. Ana dilini öğrenmeye çalışan çocuk, bir yandan çevresindeki dünyayı tanırken bir yandan da ana dilinde yer alan bu küçük dünya modeli ile bütün düşüncesini birleştirmekte ve içinde bulunduğu toplumsal düzen ile ilişkili olarak dış dünyayı bu açıdan görmektedir. W. Whorf'un hocası Sapir de "Her dil gerçeği ayrı bir yönden yansıttığı için ayrı toplumların dünyaları birbirine benzemez." demektedir. Türkçe yanında Farsça ya da Arapçanın ortaya çıkışının açıklaması budur.

 

d) Kültürün yansıtıcısı olarak dil:

 

Stendhal, romanı "cadde üzerinde gezdirilen bir ayna" olarak düşünür. Dil de bir toplumun yaşayışının aynasıdır. Kültürün bütün maddi ve manevi öğeleri dilde karşılığını bulur. İnsanlar ne yer, ne içer? Dile bakılarak anlaşılır. İnsanlar nerede barınır, ne giyinir? Dile bakılarak anlaşılır. İnsanlar neye inanır, birbirlerine karşı davranışları nasıldır? Dile bakılarak anlaşılır. İnsanlar nasıl eğlenir, nasıl eğitilir? Dile bakılarak anlaşılır. Bir toplum, hangi başka toplumlarla ilişki kurmuştur, hangi coğrafyada yaşar, ya da yaşamıştır? Dile bakılarak anlaşılır.

 

Bir milletin hayatındaki önemli nesneler ve kavramlar dillerinde geniş yer tutar. Araplarda deve, Türklerde at, Eskimolarda kar, Peru'daki Aymara oymağında patatesle ilgili çok sözcük bulunması buna örnektir. Deyimlerde geçen yer adları coğrafya ile o kültürün ilişkisini belirler. Bir milletin dilindeki alıntı sözcükler, tarihi ilişkilerinin de kanıtıdır. Başka dillere verdiği sözcükler, başka kültürleri etkileme gücünün örnekleridir. Söz gelişi alıntı  "kapik"sözcüğü, Türklerin Ruslarla tarihi ilişkisini, verinti "karakol" sözcüğü Macarlarla, "yorgan" sözcüğü Sırplarla, "komşu" sözcüğü Bulgarlarla, "lavaş"sözcüğü Ermenilerle, elma sözcüğü Araplarla, "yoğurt" sözcüğü Fransızlarla olan ilişkisini belirtir.

 

Aile bağının kültürümüzde güçlü olduğu yakınlık adlarına bakılarak anlaşılır. Askerlikle ilgili sözcüklerin dilimizde çokluğu ve hemen hepsinin Türkçe oluşu, asker bir millet oluşumuzun kanıtıdır. Irmak balıklarının adlarının Türkçe oluşuna karşılık, deniz balıklarının adlarının çoklukla alıntı olması Türk coğrafyası ile ilgili bir özelliktir.

 

e) Kültürün kaynağı olan duygu ve düşüncenin yansıtıcısı olarak dil:

 

Dil bir milletin duygularını yansıtmakta eşsiz bir araçtır.  Atatürk dil-duygu bağlantısı üzerine şunları söylemektedir: " Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması, millî hissin inkişafında [gelişmesinde] başlıca müessirdir[etkendir." Yine Atatürk bir başka sözünde "Türk dili, Türk milletinin kalbidir, zihnidir." diyerek dille duygu ve düşüncenin bağlantısını dile getirir. Duyguları dile getirmede en etkili tür şiirdir. Yazıyı kullanmaya başlamadan önce oluşturduğumuz ilk ürünlerimiz hep şiirdir: Sagular, destanlar, koşuklar hatta savlar... Yazılı dönemde de Türk Edebiyatı'nın en güzel verimleri duyguları yansıtan şiir türünde ortaya çıkmıştır. Özellikle halkın ortak duygularını yansıtan anonim nitelikli sözlü ürünler içinde maniler, ninniler, türküler eşsiz birer hazinedir. Bedri Rahmi'nin Köy Türküleri şiirinden bir bölüme bakalım:

 

Ah bu türküler, köy türküleri, Ne düzeni belli, ne yazanı, Altlarında imza yok ama içlerinde yürek var. Cennet misali sevişen, Cehennemler gibi dövüşen, Bir çocuk gibi gülüp,  Mağaralar gibi inleyen. Nasıl unutulur nasıl ? Ömründe bir kez olsun Halk türküsü dinleyen? 

Yine Yemen Türküsü'ne kulak verelim:

Havada bulut yok bu ne dumandır. Mahlede ölü yok bu ne figandır. Şu Yemen elleri ne yamandır

 Ah o yemendir gülü çimendir. Giden gelmiyor acep nedendir?

 Burası Huş'tur, yolu yokuştur. Giden gelmiyor, acep ne iştir?

 Kışlanın önünde redif sesi var. Bakın çantasında acep nesi var? Bir çift kundurayla bir de fesi var.

 Ah o yemendir, gülü çimendir.  Giden gelmiyor, acep nedendir?

 Burası Huş'tur, yolu yokuştur. Giden gelmiyor, acep ne iştir?

 

İki örnek de Türk'ün duygularının bir çağlayan gibi coşmasından başka bir şey değildir. Türkülerde milletimin çektiği çileler, döktüğü göz yaşları çok başarılı birer duygulanış olarak dile gelir.

 

Dille düşünce arasında da çok ilgi çekici bir bağ vardır. Dile bakılarak bir milletin nasıl düşündüğü, kafasının nasıl çalıştığı, nelere önem verdiği kolayca anlaşılır. Söz gelişi sözcük yapımı ve sözcüklerin cümlede kullanılışı sırasında sözcük köklerinin değişmemesi Türklerin sözünde duran, kıvırmayan bir millet oluşlarının kanıtıdır. Yine yazıldığı gibi okunan bir dil olmasının da bu anlayışta oayı olduğu açıktır. Önemli öğenin cümlede ve tamlamada sonra söylenmesi; doğal, toplumsal ve ruhsal gerçeklere uygun bir dil kullanmalarından kaynaklanır. Bu tümevarım yönteminden başka bir şey değildir. Türkçenin parçaların birleştirilmesiyle konuşulması Türklerin gerçekçiliğinin bir başka yansımasıdır. Türkçe erkeklik-dişilik özelliği olmaması Türklerin kadın-erkek ayrımı yapmayan "demokrat" insanlar olmasının bir sonucudur. Sözcüklerde ses uyumlarının olması, Türk'ün güzel sese, müziğe, düşkünlüğünün bir sonucudur. Cümle kuruluşu sırasında ortak özne,nesne, yüklem ve tümleçler kullanılması, az ve öz konuşmadan hoşlanan yapımızı, düşünüş tarzımızı gösterir:

 

"Tarlayı taşlı yerden, kızı kardaşlı yerden" atasözünde ise iki yüklemden ikisinin de düşürülmesi, Türk'ün algı gücünün yüksekliğinin kanıtıdır.

 

f) Kültür değişmelerinin yansıtıcısı olarak dil:

 

Kültür canlı bir varlıktır. Zaman ve şartlar değiştikçe kendini yeniler. Hiçbir kültür ortaya çıktığı gibi kalmamış; gelişmiş, yayılmış, genişlemiş, başka kültürlerden yararlanmış, başkalarına değerler vermiştir. Kültür değişmelerine bağlı olarak dil de sürekli gelişmiş, değişmiştir. Hem sözcük dağarcığında, hem eklerde değişmenin izleri görülür. En çok da maddi kültür öğelerinde gözlenir bu değişme. Dilde kullanılan sözcüklere bakılarak bu değişme hemen anlaşılır. Söz gelişi doğduğu yıllarda 7-8 bin sözcüğe sahip olan dilimiz bugün 111 027 sözcük sayısına, yaklaşık 700. 000 kavrama ulaşmıştır. Hem sözcükler sayıca artmış, hem de bir sözcük birden çok anlam kazanarak kavram boyutunu geliştirmiştir. Türkçe bu görkemiyle dünyanın en önemli dilleri arasına girmiştir. Hemen her buluşun Türkçe karşılığı yapılabilmektedir. Atatürk'ün "Türk dili, dünya dillerinin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil şuurla işlensin!" sözü rast gele söylenmiş bir söz değildir. 

 

III. SONUÇ VE TOPLU HÜKÜM

 

 

Dille kültür arasında bu kadar sıkı ilişki varken, bu toprakları bizim yapan kültür her bakımdan varlığını dile borçluyken, kültürü oluşturan, yayan, işleyen, taşıyan düzen dille kurulurken Türkçeden başka bir dille eğitim ve öğretime yeşil ışık yakmaya yönelik her türlü söz, davranış, girişim ulusal birliğin çimentosu olan dili sulandırmak anlamına gelir. Hele Türkçe ile felsefe yapılamaz demek 3500 yıllık bir geçmişi 111. 000 sözcüğü ve 700. 000 kavramı inkardır.  Bunun hem tarihimize, hem atalarımızın mirasına sahip çıkmamak olduğu açıktır. Böyle bir girişim sonu belli bunalımlara düşmek, tatlı aşımızı ağılı aşa döndürmek sonucunu doğuracaktır. Üstelik kendi elimizle…Açılım diyerek eğitim-öğretim alanında Türkçenin hakimiyetini daraltmak, Türkçe yer adları yerine Ermenice,Farsça, Kürtçe yer adlarına dönmek, ayaklarımızın altından vatan topraklarının kayıp gitmesine yol açmaktır ... Bu çorbada tuzu bulunanları; hem tarih, hem halk, hem gelecek kuşaklar affetmeyecektir.

 

Anadolu'yu Türk yurdu yapan Türkçedir. Asla Osmanlıca değildir. Osmanlıca hayranlığının altında hem halkı aşağı tabaka (avam) olarak görme, hem de Türk varlığını yok etme girişimi yatmaktadır. Çünkü Türkçeyi yok etmek, Türkçeyi aşağılamak; Türk'ü yok etmek, Türk'ü aşağılamaktır.

 

"Türkçem, benim ses bayrağım" diyen şair, "Türkçe giderse Türkiye gider" diyen bilgin dilin hem millet oluşturmada, hem de vatan yapmadaki rolünü çok iyi bilmektedir.

 

 

Türkçe düşünmeyi severim. Gerçekçidir Türkçe!

Toprak kokusunu severim. Aslıma bağlılıktır

Yağmuru kardan çok severim. Üşütmez yağmur beni

Ferahlatır, ısıtır içimi Türkçem gibi.

Ben gerçeği, Toprak kokusunu,Ve yağmuru severim.

Üçü de ilahi buyruğu hatırlatır bana.

 

 

 

KAYNAKLAR

Aksan, Doğan, Her Yönü ile Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilimi I, TDK yay., Ankara 1977.

Demir, Nurettin; Yılmaz, Emine, Türk Dili Yazılı ve Sözlü Anlatım, Nobel yay., Ankara 2009

Eker, Süer, Çağdaş Türk Dili, Grafiker yay., Ankara 2006.

Ercilasun, Ahmet, "Sosyal Bir Kurum Olarak Dil'in İnsan Hayatındaki Yeri ve Önemi", Türk Yurdu, S. 348, Ankara 1987.

Ergin, Muharrem, Üniversiteler İçin Türk Dili, Boğaziçi yay., İstanbul 1986.

Gökalp, Ziya, Türkçülüğün Esasları, MEB yay., İstanbul 1972.

Kaplan, Mehmet, Kültür ve Dil, Dergâh yay., İstanbul 1983.

Korkmaz, Zeynep ve diğerleri, Türk Dili ve Kompozisyon, Ekin yay., Bursa 2009.

Korkmaz, Zeynep, Dil ve Kültür, Tercüman yay., İstanbul 1980..

Yeniçeri, Hüseyin ve diğerleri, Dil ve Anlatım, Palet yay., Konya 2009.

 

.




 


Diğer Makaleleri

- MHP Mİ HAKLI, TUĞRUL TÜRKEŞ Mİ? / Tarih : 2015-08-29 09:40:20
- Anlatımda Yazım ve Noktalama / Tarih : 2015-08-26 10:23:30
- DİL / Tarih : 2015-08-01 09:27:26
- Bir İnce Sızı Oyunu / Tarih : 2015-05-03 10:33:19
- CÜMLE ÜZERİNE / Tarih : 2015-04-07 10:20:02
- ÜÇ KALEM BİR ROMAN / Tarih : 2015-04-01 10:30:08
- TÜRKLERLE NEDEN UĞRAŞIYORLAR? / Tarih : 2015-01-30 08:30:27
- YAZARLIK / Tarih : 2015-01-04 11:38:38
- YAZARKEN YAZI DİLİMİZİ KULLANALIM / Tarih : 2014-12-02 11:01:50
- Kuzen, Kanka Türkçede Gerekli mi? / Tarih : 2014-11-27 11:22:11
- VEFA ÜZERİNE / Tarih : 2014-11-11 14:18:23
- KONU ve YORUM / Tarih : 2014-11-10 11:15:45
- MİLLİYETÇİ AYDIN MI, ÇIKARCI AYDIN MI? / Tarih : 2014-09-28 11:24:09
- KURAN'I ANLAYARAK OKUMAK / Tarih : 2014-09-17 11:00:51
- TÜRKÇENİN DOĞURGANLIĞI / Tarih : 2014-09-14 11:25:58
- KADIN, DEMOKRASİ VE TÜRKÇE / Tarih : 2014-05-25 11:02:20
- TÜRK'ÜN KARAKTERİ VE TÜRKÇE -I- / Tarih : 2014-05-18 11:02:36
- SLOGAN ve DEYİM ÜZERİNE / Tarih : 2014-05-11 10:49:31
- Bilim, Sanat, Öğretim Dili Olarak Türkçe (*) / Tarih : 2014-03-11 09:34:59
- GÖKTÜRKLERDEN KALMA SİKKELER BULUNDU / Tarih : 2014-02-08 09:43:54

Diğer Dr. Hüseyin Yeniçeri Makaleleri : 1 2 3 4 5  İleri »